Türkiye bir üçüncü dünya ülkesi değil, ancak "bütün insanlık için taşıdığı olağanüstü evrensel değer" dolayısıyla UNESCO'nun Dünya Mirası Listesi'ne alınan İstanbul'un tarihi merkezi, bu büyüklükteki kentlerde görülmeyen boyutta bir çöküntü süreci içindedir. Türkiye'nin deneyimli teknik elemanları vardır; sorunu aşmak için koruma konusundaki bilinç eksikliğini hızla gidermek, belediyelerle merkezi hükümet arasındaki işbirliğini geliştirmek ve sivil toplum örgütlerini yeni, yaratıcı çözüm yolları bulmaya yöneltmek gerekmektedir.

Uluslararası sözleşmeler arasında en çok uyulanı olan 1972 tarihli Dünya Mirası Konvansiyonu 128 ülke tarafından imzalanmıştır. Sözleşmenin kurallarına göre, devletler yalnız kendi vatandaşları için değil, bütün dünya için korumayı garanti ettikleri kültür varlıklarını UNESCO'ya sunarlar ve gerekli değerlendirmeden geçen aday anıt ve sitler Dünya Mirası Listesi'ne alınır. Halen Dünya Mirası Listesinde 754 kültür varlığı yer almaktadır.

Türkiye Dünya Mirası Sözleşmesi'ni 1983'de imzalamış; 1985'de İstanbul'un Tarihi Alanları Dünya Mirası Listesi'ne girmiştir. İstanbul için hazırlanan başvuru dosyasındaki kısa tanımlamada Konstantin'in Hipodromu, Ayasofya, Süleymaniye kentin başeserleri arasında sayılmakta; şehrin hızlı nüfus artışı, sanayinin getirdiği kirlilik ve denetimsiz kentleşme baskısından bunaldığı belirtilmektedir. Başvuruda "Süleymaniye Külliyesi çevresindeki ender nitelikteki kentsel alan"a da özenle değinilmiştir. Osmanlı seçkinlerinin oturduğu 19. yüzyıl Süleymaniye evleri ile Zeyrek'teki ahşap korunmuş doku başvuru dosyasında önemli bir yer tutmaktadır .

Dünya Mirası anıt ve sitlerde aranan özellikler,
i. İnsanın yaratıcı dehasının üst düzeyde bir temsilcisi olması ,
ii. Dünyanın bir kültür bölgesinde veya bir dönemde mimarlık veya teknoloji, anıtsal sanatlar, kent planlama veya peyzaj tasarımı alanlarında önemli gelişmelere, insani değer alışverişlerine tanıklık etmesi ,
iii. Yaşayan veya yok olan bir kültür geleneğinin veya uygarlığın, tek ya da ender rastlanan bir temsilcisi olması ,
iv. Bir yapı tipinin seçkin bir örneği, ya da insanlık tarihinin önemli bir aşamasını veya aşamalarını gösteren bir mimari ve teknolojik bütünün veya peyzajın örneği olması,
olarak sıralanmaktadır. İstanbul bu dört ölçütü de karşıladığı için Dünya Mirası Listesi'ne alınmıştır.

Bir alan Dünya Mirası niteliğini sürekli bakımla korumak zorundadır. 1992'den bu yana İstanbul'un tarihi alanlarının kötüleşen durumu kaygı uyandırmış; UNESCO'nun Dünya Mirası Bürosu ve Komitesi toplantılarında restorasyon standartları ile tarihi çevre yönetim konularındaki zayıflıklar gündeme getirilmiştir. UNESCO'nun son Dünya Mirası değerlendirme toplantılarında, ihmal ve yıkım nedeniyle yitirilen evlerin neden olduğu doku kaybı, özellikle Zeyrek'in korunmasındaki başarısızlık üzerinde durulmuş ve Türkiye uyarılmıştır. Uyarılara rağmen bir atılım olmaması, Süleymaniye ve Zeyrek mahallelerindeki kayıpların artması, İstanbul'un Tarihi alanlarının "Tehlikede olan Dünya Mirası Listesi"ne alınması tehdidinin dile getirilmesiyle sonuçlanmıştır.

2 Haziran 2003 günü UNESCO'nun Dünya Mirası Merkezi başkan yardımcısı Minja Yang, İstanbul Büyükşehir Belediyesi tarafından düzenlenen yarım günlük toplantıya katılarak, Türkiye'ye "sarı kart" gösterdiklerini açıklamış, kent yönetimi tarafından hazırlanan Koruma İmar Planında kentin Dünya Mirası özelliklerini tam olarak dikkate alınmadığına dikkat çekmiştir. Minja Yang, İstanbul'un Tarihi Alanlarının korunması için acilen harekete geçilmediği takdirde , UNESCO'nun Dünya Mirası Komitesinin Temmuz 2004'te İstanbul'u "Tehlike'de Olan Dünya Mirası Listesi"ne almayı düşündüğünü vurgulamıştır. Bu listede halen Komitenin ciddi ve belirli tehditlerle karşı karşıya olduğuna karar verdiği 35 Dünya Mirası alan bulunmaktadır.

Tehlike'de olan Dünya Mirası Listesi'ne alınan kültür varlıklarının durumunu iyileştirmek için etkin bir çalışma, eylem olmadığı takdirde, kültür varlığı Dünya Mirası Listesinden düşmektedir. UNESCO'nun ilkelerine göre, Dünya Mirası Listesinde yer alan kültür varlıkları,
a. söz konusu varlıklar Dünya Mirası Listesine alınmalarına neden olan özelliklerini yitirecek derecede bozulmuşlarsa,
b. Dünya Mirası alanın aday gösterildiğinde karşı karşıya olduğu, ancak dosyayı sunan devletin önerdiği önlemlerin öngörülen süre içinde gerçekleşmediği belirlendiği takdirde,
Dünya Mirası Listesinden çıkarılmaktadır.

Sorunumuz İstanbul'un Tehlikede Olan Dünya Mirası Listesi"ne alınmasına gerekçe oluşturan durumun bir an önce durdurulması ve iyileştirilici eylemlerin hızla hayata geçirilmesidir. Doğru bir koruma planlamasını gerçekleştirmek üzerinde elbirliğiyle çalışılmalıdır.

ICOMOS, UNESCO'ya kültürel varlıklar konusunda danışmanlık yapan bir sivil toplum örgütüdür. Kamuoyunun İstanbul'un Dünya Mirası alanlarının tehdit altında olması karşısında duyduğu kaygılardan hareket ederek, ICOMOS Türkiye ve Ulusal Ahşap Birliği geliştirilmiş koruma stratejilerini tartışmak üzere bir seminer düzenlemiştir. Bu toplantıya Kültür Bakanlığı, İstanbul Büyükşehir Belediyesi, Mimarlar Odası gibi konuyla yakından ilgili kurumların yanı sıra, UNESCO'nun Dünya Mirası Merkezi başkan yardımcısı Sayın Minja Yang da katılarak bir sunuş yapacaktır.

Tarih ve yer: 29 Temmuz 2003, İTÜ Mimarlık Fakültesi, 109 , 14:00 - 18:00

Daha fazla bilgi için:
Zeynep Ahunbay, ICOMOS Türkiye , ahunbay@itu.edu.tr, faks: 0212 251 48 95
Ulusal Ahşap Birliği, Tel: 0212 292 3864, Faks: 0212 292 38 67