Meyve yetiştiricilişinde kaliteli ve bol ürün alabilmek için toprak işleme, sulama, gübreleme, mücadele gibi tedbirlerin yanİnda her yıl budamanın da yapılması zorunludur. Budama yapılmayan ağaçlarda;
# Taç düzensiz gelişir,
# Fazla verim nedeniyle dallar kyrylyr,
# Küçük ve kalitesiz meyve oluğur,
# Syk dallanma sonucu iç kysymdaki dallar ığık almaz,
# Kysa zamanda verim dü?er
# Periyodisite (ürün bir yıl var ve bir yıl yok) görülür

Bu nedenle budama, meyvecilikte karlılık oranını artırmak için yapılması gereken en önemli bakım tedbirlerindendir.
    
     Meyve ağaçlarında budama, dal kesme, dal eşme, dal seyreltme, uç alma ve dalların açylarının genişletilmesi veya daraltylması gibi işlemlere denir. Bu işlemler genel olarak ?u amaçlar için yapılyr.
# Fidan dikim esnasında kök ve gövde arasındaki dengeyi sağlamak.
# ağaçlara istenilen şekli vermek.
# şekli oluşturulmuş ve verime yatmış ağaçlarda verilmiş şekli muhafaza etmek.
# ağaçlarda meyve verimi ile sürgün oluğumunu dengelemek.
# Dal çıkarma ile meyve seyreltmesi yapmak.
# Periyodisitenin (ürün bir yıl var ve bir yıl yok) etkisini azaltmak.
# Yyi bir taçlandırma ile ağaç tacİnın iç kysymlarının da ığıklanma ve havalanmasını sağlayarak bu kysymlardan da meyve almak.
# Dal kyrylma ve sarkmalarını azaltmak.


Ne zaman budama yapılmalydır?
      Meyve ağaçlarında budama, genelde Kış dinlenme döneminde havaların çok soğuk olmadığı zamanlarda yapılyr. Ege ve Akdeniz Bölgeleri gibi kyğın çok soğuk geçmedişi bölgelerde sonbaharda, ağaçlar yapraklarını döktükten itibaren budamaya başlanır. Kış sonunda ağaçlar uyanİncaya kadar devam edilebilir.
    
     Ky?ları çok soğuk geçen bölgelerde ise budama yerlerinin soğuktan zarar görmemeleri için budamayı soğuklar geçtikten sonra; fakat ağaçlar uyanmadan önce yapmalydır.
    
     Meyve ağaçları Kış ayları dığında yaz başlangycİnda da, Kış aylarındaki kadar sert olmamak şartyıla budanabilir. Bu dönemde yapılan budama, genç ağaçlarda şekil vermek için yapılyr. Bu budama dal eşme, uç alma, açy genişletme veya daraltma şeklinde olur.
    
     Yaz başlangycİnda yaşlı ağaçlarda ise aşırı olmamak kaydyıla iç kysymların ığık almasını sağlamak için dal seyreltmesi yapılyr. Bu budamada öncelikle ana dallardan çıkan obur dallar ile dalların uç kysymlarında birbirine yakın kuvvetli geli?en dallardan bazyları çıkarylyr. Ana dalların uç kysmİnda ana dala rakip olabilecek kuvvetli dalların kalanları eşilerek zayyflatylyr.
    
Budamayn genel kuralları nelerdir?
      Meyve ağaçlarının budanma şekli, meyve tür ve çğildine, ağaçların yağına, toprak ve iklim koşullarına, budamadan beklenen amaca ve aşacİn geli?me gücüne göre değilşir.
    
     Bu nedenle her meyve tür ve çğildinin değilşik iklim ve toprak koşullarındaki geli?me gücünün ve bunların budamaya karğı gösterdişi tepkilerin iyi bilinmesi gerekir. Ayryca dalların kesilmesi, byrakılacak ve kesilecek dalların iyi seçilmesi konusundaki genel kuralların da bilinmesi zorunludur. Bazı kurallar aşağıda syralanmİştır.
# Meyve ağaçlarına tabii büyümelerine uygun şekiller verilmelidir.
# Kuvvetli geli?en ağaçlarda veya dallarda az kesim yapılmaly, zayyf geli?enlerde ise fazla kesim yapmalydır.
# ağaçlarda dal kesimi yeni sürgün oluğumunu artıryr ve genç ağaçlarda meyveye yatmayı geciktirir. Dal eşme, bükme, bo?ma, bilezik alma gibi işlemler ise erken meyveye yatmayı sağlar.
# Zayyf geli?en dalların geli?mesini artırmak için açyları daraltylmaly, kuvvetli geli?en dalların geli?mesini azaltmak için ise dallar eşilerek açyları genişletilmelidir.
# Dallar, ana dala birleştiği yerden itibaren geniş bir yay yapacak şekilde eşilmelidir.
# şekil oluşturma amacııla ana dalların açylarının düzenlenmesinde ana dalların gövde ile açyları 45-60 olmalydır. Bu işlem yaz aylarında da yapılabilir.
# Kuvvetli geli?en ve yan dal oluşturmayan türlerde (kiraz, armut, elma gibi) gerekirse yaz aylarında da uç alarak istenilen aralıklarda yan dal oluşması sağlanmalydır.
# Budanan yerlerde tırnak veya budak byrakılmamalydır.
# Fazla yara açmamak için çok sayyda yan dal kesimi yerine mümkünse bir dal kesimi ile aynı işi görmeye çalığmalydır. Kesimler fazla meyilli olmamalydır.
# Kalın dal kesimlerinde mutlaka yük alma işlemi yapılmalydır. Bu sayede kabuk veya dal yarylmaları önlenmiş olur. Yara yerleri ağı macunu veya kara boya ile kapatylmalydır.
# Dallar çok syk değilse ana dalların alt kysymlarından dipten dal çıkarmamalydır. Dal üzerindeki meyve yükü öncelikle uçtan itibaren geriye doğru dal çıkarylarak sağlanmalydır. Uçta byrakılan dal altta kalan en yakın dallara göre daha kuvvetli geli?miş olmalydır.
# Dal kesimleri bir yan dalın veya gözün hemen üzerinden gözün veya dalın aksi yönüne doğru hafif meyilli olarak yapılmalydır.


Budama şekilleri nelerdir?
      Meyve ağaçlarında üç tür budama yapılmaktadır. Bunlar; şekil budaması, mahsul budaması ve gençleştirme budamasıdır.
    
?ekil budaması: Meyve ağaçlarında, meyve fidanı dikildikten sonra normal verime yatıncaya kadar yapılan budama, aşaca şekil vermek içindir. aşaca verilecek şekil bölgenin hava nisbi nemi ve güne?lenme durumuna göre değilşir. Nemli ve kapalı yerlerde ortası açık şekiller; güneşli, sıcak ve kurak yerlerde ortası kapalı şekiller tercih edilmelidir.

Meyve fidanı dikildişi ilk yıldan itibaren ağaç şekli iyi oluşturulmalydır. Bu, aşacİn ilerdeki verimini ve meyve kalitesini büyük ölçüde etkiler. Ayryca, budama, hasat, ilaçlama gibi bakım işlerinin de kolay ve uygun şekilde yapılmasını sağlar. Bu nedenle yeni meyve bahçesi kuran yetiştiricilerin, genç meyve ağaçlarında bölgeye ve aşacİn genel geli?me yapysına uygun taç oluşturması zorunludur.

Meyve ağaçlarına şekil verilirken, seçilen ana dalların geli?me güçlerinin aynı olması dengeli bir tacİn oluşması için önemlidir. Dikimden sonraki yılda istenen yönde ve sayyda dal oluşmamy?sa, fidan sert kesilerek yeni dalların meydana gelmesi sağlanır. Bir fidan üzerinde aynı geli?me gücünde dal bulmak genellikle zordur.

Ylk yıllarda birbirinden farklı geli?me gücünde olan dalların, iyi budama ile birkaç yıl içinde aynı kuvvette geli?melerini sağlamak mümkündür. Bunun için zayyf geli?en dal sert kesilerek (fazla dal çıkarylarak) ve gövde ile yaptyğı açy da daraltylarak kuvvetli geli?mesi sağlanır. Kuvvetli geli?en dallardaki kesimler daha az yapılyr. Ana dalları oluşturacak bu dalların gövde ile yaptyğı açylar sağlam bir tacİn oluşması için 45-60 derece olmalydır. Ayryca, Goble şeklinde, ana dallar aynı noktadan çıkmamalydır.

Bir meyve aşacİndan en yüksek verimi alabilmek için ana dalların iyi oluşturulması yanİnda yardımcı dalların da düzenli seçilmesi gerekir. Genellikle genç ağaçlar kuvvetli ve uzun sürgünler meydana getirirler. Ana dalı oluşturacak bu sürgünler üzerinde yardımcı (tali) dalların meydana gelmesi için dalların uçları kesilmelidir.

Bilhassa yan dal vermeyen meyve tür ve çğiltlerinde bu çok önemlidir. 80-100 cm ve daha uzun sürgün veren genç ağaçlarda dalların uçları alınmadığında istenilen yönde ve sayyda tali dallar oluşmayacağı için ilerde ana dallar üzerinde bo?luklar meydana gelir. Bu da ağaçtan genelde daha az meyve alınmasına neden olur.

Ana dalların uçları alınırken en uçta byrakılan dal veya göz mutlaka tacİn dığına doğru bakmalydır. Ayryca ana dal üzerinde byrakılan her kademedeki tali dallar bütün ana dallarda aynı yönde ve aynı yükseklikte olmalydır. Dal kesimlerinde tırnak byrakmamalydır. başka bir ifade ile kesimler ya bir gözün hemen üzerinden veya o dal üzerindeki bir yan dalın koltuğundan dal veya gözün ters yönüne doğru hafif eşimli olarak yapılmalydır.

Mahsul budaması: Meyve aşacı normal verime yattıktan sonra yapılan budamaya mahsul budaması denir. Bir meyve aşacİnda mahsul budamasına başlamadan önce ağaç bütünüyle incelenmeli; çıkacak ve byrakılacak kalın dallar tespit edilmelidir. Dal kesimlerine öncelikle kuru, yaralanmış ve hastalıklı dallarla ana dallardan çıkmış obur dallardan başlanmalydır.

Bundan sonraki budama meyve dalı seyreltmesi ve ana dalların dengelenmesini amaçlar. Meyve dalı seyreltmesi aşacİn geli?me gücü dikkate alınarak yapılyr. Ana ve tali dalların budanmasına dal uçlarından başlanır ve geriye kesim uygulanarak bu dalların gerğilnden fazla uzaması engellenir.

Budama sonucunda ağaçta byrakılacak en uç dallar veya gözler daha öncede belirtildişi gibi tacİn dığına doğru bakmaly, diğer dallar ise aşacİn bo?luklarını doldurmalı ve güne? görebilmelidir. Kalın dallar üzerinde bulunan küçük meyve dalları çok syk deşilerse kesilmemelidir. Böylece ağaç tacİnın maksimum hacminden yararlanılarak verim artırylabilir.

Kalın ve bilhassa ana dalların devamını sağlayacak en uçta byrakılan dallar, ondan sonra gelen ve aşacİn geli?me gücüne göre uçtan itibaren 30-60 cm uzakta byrakılan yan dallardan daha kuvvetli olmalydır. eşer uçtaki dal bir gözün üzerinden kesilerek kysaltylmış ise gözün byrakıldığı dal üzerindeki ilk dallar yine 30-60 cm altta bulunmalı ve uzunlukları bu dalın yaklaşık üçte bir uzunluğunda olmalydır.

Mahsul budamasında meyve dallarının uzunluğu iri meyveli şeftali, elma ve armut gibi meyve türlerinde en fazla 40 cm kadar olmalydır. Zayyf dallar daha kysa, kuvvetli dallar daha uzun byrakılmalydır. Bir yıllık uzun bir dalın ucu kesilmeden byrakılyrsa, üzerinde meydana gelen fazla sayydaki meyve, dalın kyrylmasına neden olabilir.

Ayryca böyle dallar yeterli uzunlukta yeni sürgün veremezler. Bilhassa şeftali ağaçlarında daha sonraki yıllar verimde azalma ve aşacİn geli?mesinde zayyflama görülür. Mahsul budaması sonucunda ağaç hem o yıl yeterli ürün vermeli, hem de daha sonraki yıllarda verim verecek yeni sürgünler oluşturmalydır. Bir dalın hem meyve vermesi ve hem de yeni sürgün oluşturması o dalın ortalama üçte birini (1/3’ünü) kesmekle sağlanabilir.

Daha fazla kesim meyvenin az olmasına, fakat sürgünlerin kuvvetli geli?mesine, az kesim ise meyvenin çok olmasına ve sürgünlerin zayyf geli?mesine neden olur. Ortalama 30 cm’den kysa olan meyve dallarında genellikle uç alma işlemi yapılmamalydır.

Gençleştirme budaması: Meyve ağaçları yaşlandıkça genellikle verimi fazlalaşır ve sürgün geli?mesi zayyflar. Bu tür bir geli?menin uzun süre devam etmesi, zamanla verimin de azalmasına neden olur.

Yyi, kaliteli ve her yıl düzenli meyve elde etmek, ancak ağaç fizyolojik dengede olduğu zaman mümkündür. Yaşlı ağaçlarda diğer bakım tedbirleri yanİnda, ağaçta yapılacak kalın dal kesimleri yani gençleştirme budaması da aşacİn verimini ve sürgün geli?mesini dengeler.

Bazı meyve türleri çok kalın dal keserek aşacı gençleştirmeye karğı zamk çıkarma, kuruma gibi olumsuz tepki gösterirler. Bu gruba giren erik, kiraz, vi?ne, kayısy, şeftali ve badem gibi meyve türlerinde geçleştirme budaması, daha genç ve ince dalları keserek yapılmalydır. Elma, armut, zeytin, ayva ve turunçgiller gibi meyve türlerinde gençleştirme budaması başaryıla uygulanır.

Meyve ağaçlarının budanmasında yukaryda anlatylan genel kurallar her zaman bütün meyve ağaçlarında uygulanamaz. çünkü her aşacİn geli?me gücü ve şekli farklydır. Bu nedenle budamada da farklılıklar olabilir. Budayycı budama syrasında aşağıda belirtilen konulara dikkat etmelidir.
# Budamanın şeklini ve dal kesim miktarıny,
# aşacİn geli?me gücünü,
# ağaçtan bir yıl önce alınan meyve miktarıny,
# Meyve dallarındaki çiçek tomurcuğunun miktarıny
# Budamaya etkili olabilecek diğer faktörleri


      başka bir ifade ile budayycı aşacı iyi tanımalı ve onun kesime karğı gösterecğil tepkiyi, dolayısyıla kesimin verime ve meyve kalitesine etkilerini iyi tahmin edebilmelidir.
    
Budama sonrasında neler yapılmalydır?
      Budama sonunda çıkan budama artıkları ve bahçe kenarlarındaki çalılıklar, kuru bitki parçaları hastalık ve zararlıların en iyi barınak yeridir. Meyve ağaçlarına ve ürünlerine zarar veren bu hastalık ve zararlıların çoğalmaması için bu artıklar yakılmalı veya bahçeden uzaklaştırylmalydır. Budama sonunda meyve ağaçlarında Kış ilaçlamalarının da yapılması zorunludur.